निसर्गाला अनुकूल व पर्यावरणविषयक संवर्धन संवेदनशीलतेचा दृष्टीकोन शालेय शिक्षणातून विद्यार्थ्यामध्ये व समूदायामध्ये विकसित करण्यासाठी इको क्लब फॉर मिशन लाईफ मंच स्थापन करून पर्यावरण विषयक उपक्रम शाळास्तरावर प्रभावीपणे अंमलबजावणी करणेबाबत महाराष्ट्र प्राथमिक शिक्षण परिषदे च्या प्रकल्प संचालकांनी दिनांक 6 FEB 2026 रोजी पुढील प्रमाणे निर्देश दिले आहेत.
संदर्भ :
१) या कार्यालयाचे पत्र क्रमांक मप्राशिप/सशि/इको/२/२०२४-२५/१४४५, दि. २२/०५/२०२५
२) या कार्यालयाचे पत्र क्रमांक मप्राशिप/सशि/इकोक्लब (Plant mother)/२ /२०२४-२५/१७७१, दि. २४/०६/२०२५
३) या कार्यालयाचे पत्र क्रमांक मप्राशिष/सशि/इको (Plant mother)२/२०२४-२५/१९९५, दि. ०९/०७/२०२५
४) या कार्यालयाचे पत्र क्रमांक मप्राशिप/सशि/इको (Plant४mother)२/२०२४-२५/२२६४, दि. २५/०७/२०२५ ५) या कार्यालयाचे पत्र क्रमांक मप्राशिप/सशि/इको
(Plant/mother)/२/२०२४-२५/२२९१, दि. २८/०७/२०२५
६) या कार्यालयाचे पत्र क्रमांक मप्राशिप/सशि/इको (Plant mother)२/२०२४-२५/२३६७, दि. ०१/०८/२०२५
७) या कार्यालयाचे पत्र क्रमांक मप्राशिप/सशि/इको क्लब/२ २०२४-२५/२८४८, दि. २३/०९/२०२५
८) या कार्यालयाचे पत्र क्रमांक मप्राशिप/सशि/इको क्लब/२ २०२४-२५/३०५०, दि. ०९/१०/२०२५
९) केंद्रशासनामार्फत आयोजित V.C. दिनांक १६/१२/२०२५ १०) या कार्यालयाचे पत्र क्रमांक मप्राशिप/सशि/इको क्लब/२ २०२४-२५/३८४३, दि. १८/१२/२०२५
११) या कार्यालयाचे पत्र क्रमांक मप्राशिप/सशि/इको क्लब/२ २०२४-२५/३९४५, दि. २६/१२/२०२५
१२) केंद्रशासनाकडून प्राप्त व्हाटस अॅप संदेश दि. ०४/०२/२०२६
उपरोक्त विषयाच्या अनुषंगाने, केंद्र शासनाने इको क्लब फॉर मिशन लाईफ अंतर्गत पर्यावरण विषयक उपक्रम राबविण्यासाठी १०० % सर्व व्यवस्थापनाच्या शाळांमध्ये इको क्लब स्थापन करून त्याबाबतची माहिती http://ecoclubs.education.gov.in या पोर्टलवर अपलोड करणेबाबत संदर्भिय पत्रान्वये आपणांस कळविण्यात आले होते.
मात्र, इको क्लब फॉर मिशन जागतिक पर्यावरणीय उपक्रम २०२५-२६ पोर्टलवर दि. ०४/०२/२०२६ रोजीचे फक्त ७५.४१ % शाळांमध्ये इको क्लबची स्थापना झालेली असून २४.५९% शाळांमध्ये इको क्लब स्थापन नसल्याचे दिसून येत आहे.
विशेषतः सातारा, ठाणे, मुंबई शहर, कोल्हापूर, छत्रपती संभाजीनगर, धुळे, नागपूर, पुणे व धाराशिव या जिल्हयांत ६५% पेक्षा कमी शाळांमध्ये इको क्लब मंच स्थापन केलेले दिसून येत आहेत. केंद्रशासनाकडून इको क्लब फॉर मिशन लाईफ याबाबत आढावा घेण्यात येत असतो. राज्यात १००% शाळांमध्ये इको क्लब स्थापन न झाल्यामुळे सह सचिव, भारत सरकार यांचेकडून तीव्र नाराजी व्यक्त करण्यात येत असून इको क्लब स्थापन झालेले नसल्याबाबतची कारणांबाबतही विचारणा करीत आहेत. इको क्लब स्थापन झालेले नसल्याबाबतची कारणे या कार्यालयास सादर करणेबाबत सर्व जिल्हयांना आपल्या स्तरावरून कळविण्यात यावे.
दि. १५/०२/२०२६ पर्यंत इको क्लब फॉर मिशन लाईफबावतचे १०० % उद्दिष्टे पूर्ण करणेबाबत सहसचिव, भारत सरकार यांचेकडून निर्देश प्राप्त झालेले आहेत.
यानुषंगाने आपणांस कळविण्यात येते की, कार्यक्षेत्रातील ज्या शाळांमध्ये इको क्लब मंच स्थापन झालेले नाहीत अशा शाळांमध्ये प्राधान्याने इको क्लब मंचाची स्थापना करण्याबाबत आपल्या स्तरावरून सूचना देण्यात याव्यात. इको क्लब फॉर मिशन लाईफबाबतचे १०० % उद्दिष्टे पूर्ण होईल, असे पाहावे.
(संजय यादव) 6/2/2026
राज्य प्रकल्प संचालक म.प्रा.शि.प., मुंबई.
वरील संपूर्ण परिपत्रक पीडीएफ स्वरूपात डाउनलोड करण्यासाठी खालील Download वर क्लिक करा.
निसर्गाला अनुकूल व पर्यावरणविषयक संवर्धन संवेदनशीलतेचा दृष्टीकोन शालेय शिक्षणातून विद्यार्थ्यामध्ये व समूदायामध्ये विकसित करण्यासाठी इको क्लब फॉर मिशन लाईफ मंच स्थापन करून पर्यावरण विषयक उपक्रम शाळास्तरावर प्रभावीपणे अंमलबजावणी करणेबाबत महाराष्ट्र प्राथमिक शिक्षण परिषदे च्या प्रकल्प संचालकांनी दिनांक 26 डिसेंबर 2025 रोजी पुढील प्रमाणे निर्देश दिले आहेत.
संदर्भ :
१) या कार्यालयाचे पत्र क्रमांक मप्राशिप/सशि/इको/२/२०२४-२५/१४४५, दि. २२/०५/२०२५
२) या कार्यालयाचे पत्र क्रमांक मप्राशिप/सशि/इकोक्लब (Plant४mother)/२ /२०२४-२५/१७७१, दि. २४/०६/२०२५
३) या कार्यालयाचे पत्र क्रमांक मप्राशिप/सशि/इको (Plant mother)२/२०२४-२५/१९९५, दि. ०९/०७/२०२५
४) या कार्यालयाचे पत्र क्रमांक मप्राशिप/सशि/इको (Plant mother)२/२०२४-२५/२२६४, दि. २५/०७/२०२५ ५) या कार्यालयाचे पत्र क्रमांक मप्राशिप/सशि/इको
(Plant mother)/२/२०२४-२५/२२९१, दि. २८/०७/२०२५ ६) या कार्यालयाचे पत्र क्रमांक मप्राशिप/सशि/इको
(Plant mother)२/२०२४-२५/२३६७, दि. ०१/०८/२०२५
७) या कार्यालयाचे पत्र क्रमांक मप्राशिप/सशि/इको क्लब/२ २०२४-२५/२८४८, दि. २३/०९/२०२५
८) या कार्यालयाचे पत्र क्रमांक मप्राशिप/सशि/इको क्लब/२ २०२४-२५/३०५०, दि. ०९/१०/२०२५
९) केंद्रशासनामार्फत आयोजित V.C. दिनांक १६/१२/२०२५
१०) या कार्यालयाचे पत्र क्रमांक मप्राशिप/सशि/इको क्लब/२ २०२४-२५/३८४३, दि. १८/१२/२०२५
उपरोक्त विषयाच्या अनुषंगाने, केंद्र शासनाने इको क्लब फॉर मिशन लाईफ अंतर्गत पर्यावरण विषयक उपक्रम राबविण्यासाठी १००% सर्व व्यवस्थापनाच्या शाळांमध्ये इको क्लब स्थापन करून त्याबाबतची माहिती http://ecoclubs.education.gov.in या पोर्टलवर अपलोड करणेवावत संदर्भिय पत्रांन्वये आपणांस कळविण्यात आले होते.
प्रत्येक शाळांमध्ये इको क्लब फॉर मिशन लाईफ मंच दि. २५/०७/२०२५ पर्यंत स्थापन करणे व इको क्लब स्थापन केल्याचे विहित नमुन्यातील अधिसूचना इको क्लब फॉर मिशन लाईफ अपलोड करणेबाबत विस्तृत पणे मार्गदर्शक सूचना या कार्यालयाच्या संदर्भ पत्र क्र. १ अन्वये निर्गमित करण्यात आलेले आहेत.
तथापि, इको क्लब फॉर मिशन लाईफ पोर्टलवरील (http://ecoclubs.education.gov.in) प्रत्यक्ष वस्तुस्थिती पाहता आपल्या कार्यक्षेत्रातील शाळांनी इको क्लब फॉर मिशन लाईफ मंच स्थापन केल्याबाबतची माहिती कमी प्रमाणात पोर्टलवर अपलोड केली असल्याचे दिसून येत आहे.
सदर वस्तुस्थिती जिल्हा नोडल अधिकाऱ्यांना नियमित Whatsapp Group शेअर करण्यात येते. इको क्लब फॉर मिशन जागतिक पर्यावरणीय उपक्रम २०२५-२६ पोर्टलवरील प्रत्यक्ष वस्तुस्थिती पाहता इको क्लब स्थापनेची दि. १४/१२/२०२५ रोजी टक्केवारी ६२.६५% इतकी होती व आज रोजी दि. २४/१२/२०२५ रोजी टक्केवारी ६३.३०% इतकी आहे. शाळांमध्ये १००% इको क्लब मंच स्थापन करणेबाबतची कार्यवाही दि. २९/१२/२०२५ पर्यंत पूर्ण करणेबाबत आपल्या स्तरावरून निर्देश देणेबाबत संदर्भ १० अन्वये कळविण्यात आले होते.
सोबत (Annexure - १) मध्ये जिल्हानिहाय वस्तुस्थिती दर्शविण्यात आलेली आहे. विशेषतः पुणे, लातूर, नागपूर, धाराशिव, नांदेड, हिंगोली, सोलापूर, धुळे, सांगली, छत्रपती संभाजीनगर या जिल्हयांतील ५०% पेक्षा कमी शाळांमध्ये अद्यापही इको क्लब मंच स्थापन केलेले दिसून येत नाही. तरी उपरोक्त जिल्हयांनी ५०% पेक्षा कमी शाळांमध्ये अद्यापही इको क्लव मंच स्थापन करणेबाबतची कार्यवाही का केलेली नाही. याबाबतची कारणे उपरोक्त जिल्हयांकडून अद्यापही प्राप्त झालेली नाहीत.
सोबत (Annexure -१) मध्ये जिल्हानिहाय वस्तुस्थिती देण्यात आलेली आहे. आपल्या कार्यक्षेत्रातील शाळांमध्ये १००% इको क्लब मंच स्थापन करणेबाबत कार्यवाही दि. ३१/१२/२०२५ रोजीपर्यंत करणेबाबत सर्व जिल्हयांना आपल्या स्तरावरून सूचना देण्यात याव्यात. इको क्लब फॉर मिशन लाईफबाबतचे उद्दिष्टे पूर्ण होईल, असे पाहावे.
26/12/25
(संजय यादव, भा प्र से)
राज्य प्रकल्प संचालक म.प्रा.शि.प., मुंबई.
संपूर्ण परिपत्रक पीडीएफ स्वरूपात डाऊनलोड करण्यासाठी खालील Download वर क्लिक करा.
एक पेड माँ के नाम २.० अंतर्गत शाळांमधील वृक्षारोपण सहभाग वाढवून उद्दिष्ट पूर्ती करणेबाबत म.प्रा.शि.प. मुंबई यांचेपत्र क्र. मप्राशिप / सशि/2024-25/२८४८ दि. २३/९/२०२५ नुसार शिक्षणाधिकारी प्राथमिक जिल्हा परिषद बुलढाणा यांनी पुढील प्रमाणे निर्देश दिले आहेत.
राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण, सन 2020 नुसार शालेय शिक्षणाच्या माध्यमातून एकात्मिक पर्यावरण विषयक जागरूकता सातत्यपूर्णपणे विद्यार्थ्यांमध्ये टिकवून ठेवून नवोपक्रमशील असे विशिष्ट कौशल्ये आणि क्षमता विकसित करून उत्कृष्ट, उत्पादनशील नागरिक निर्माण करणे अपेक्षित आहे. या अनुषंगाने, इको क्लब स्थापना स्थापना करणे व एक पेड माँ के नाम२.० हे पर्यावरणविषयक उपक्रम शाळांमध्ये राबविण्याबाबत निर्देश देण्यात आले आहेत. हे आपणास अवगत आहेच. सदर उपक्रमांचा वरीष्ठ स्तरावरून प्राधान्याने आढावा घेतला जात आहे.
"एक पेड माँ के नाम Plant 4 Mother 2.0" या शिर्षांतर्गत जागतिक पर्यावरण दिना निमित्त दि.05.06.2025 रोजी देशभरात एक राष्ट्रव्यापी वृक्षारोपण चळवळ म्हणून सुरू करण्यात आली आहे. सर्व शाळांव्दारे दि.०५.०६.२०२५ ते दि.३०.०९.२०२५ या कालावधीत देशातील विविध कृषीक्षेत्रात लागवडीच्या हंगामात सुसंगतपणे सदर उपक्रम राबविण्यात येत आहे. या मोहीमेत देशातील शाळा महाविद्यालये, विद्यापीठे आणि इतर उच्च शिक्षण संस्थाही सहभागी होत आहेत. शाळांमधील वृक्षारोपणासाठी शालेय शिक्षण आणि साक्षरता विभाग (DOSEL) च्याव्दारे विकसित केलल्या इको क्लब्स फॉर मिशनलाइफ पोर्टलवर (https://ecoclubs.education.gov.in) माहिती गोळा होत आहे.
याबाबत देण्यात आलेल्या सविस्तर सूचनांनुसार "एक पेड मां के नाम 2.0" अंतर्गत सदर रोप लागवड करताना विद्यार्थी माता व रोप असे छायाचित्र घेऊन इको क्लब पोर्टलवर अपलोड फोटो अपलोड करणेबाबत सर्व शाळांना सूचना निर्गमित केल्या आहेत.
याबाबत इको क्लब पोर्टल निर्माण करण्यात आले असून त्यामध्ये सदर उपक्रमांची नोंद घेणेबाबत राज्यस्तरावरून वेळोवेळी online meeting द्वारे व youtube link द्वारे मार्गदर्शन करण्यात आलेले आहे. त्यानुसार https://ecoclubs.education.gov.in पोर्टलवर शाळांमध्ये एक पेड मां के नाम 2.0' शिर्षातंर्गत कार्यवाही बाबत करणे बाबत सूचना यापूर्वीच देण्यात आलेल्या आहेत. तरी याबाबत पुढीलप्रमाणे सूचनाद्वारे उपक्रमाचा वेळोवेळी आढावा घेऊन अंमलबजावणी गतिमान करणेबाबत मार्गदर्शन करावे.
याबाबत एक पेड माँ के नाम अंतर्गत पंचायत समिती निहाय शाळा व शाळांनी लागवड करावयाच्या रोपांच्या संख्येचे पंचायत समिती निहाय उद्दिष्ट प्रपत्र अ नुसार सोबत जोडले आहे. आपल्या तालुक्या करीता प्रति शाळा ७० रोपे याप्रमाणे उद्दिष्ट निर्धारीत केले आहे. तथापि दिनाक 9/7/2025 रोजीच्या झूम मीटिंग मध्ये आदेशित केल्यानुसार आपल्या तालुक्याचे एकूण निर्धारित उद्दिष्ट पूर्ण करणेसाठी गटशिक्षणाधिकारी यांनी शाळेच्या पटसंख्येच्या प्रमाणात (शाळेचा पट, रोप लागवड करणेसाठी उपलब्ध जागा, लागवडीसाठी उपलब्ध होणारी रोपे इत्यादी बाबी विचारात घेऊन) शाळांना उद्दिष्ट ठरवून द्यावे. व त्याप्रमाणे नियोजन करणेबाबत शाळांना सूचना द्याव्यात, व 'एक पेड मां के नाम 2.0 उपक्रमाचे उद्दिष्ट निर्धारित करून द्यावे जेणेकरून आपल्या तालुक्याला दिलेले साध्य पूर्ण होईल.
त्या अनुषंगाने तालुका नोडल अधिकारी /संबंधित विषय सांभाळणा-या विषयसाधनव्यक्ती यांना अनुधावनासाठी तालुकानिहाय, शाळानिहाय शाळांची माहिती नियमितपणे व्हॉटसअप ग्रुप वर पाठविण्यात येते. तसेच तालुका इमेल वर सुद्धा पाठवण्यात येते.
तथापि आजमितीस इको क्लब फॉर मिशन लाईफ पोर्टलवरील प्रत्यक्ष वस्तुस्थिती पाहता जिल्ह्यातील 2261 शाळांनी 105789 रोपांचे वृक्षारोपण केल्याचे पोर्टलवर अपलोड केलेल्या माहितीनुसार दिसून येत आहे. जिल्हयाचे काम हे फक्त 61 % एवढेच झालेले दिसून येते. जिल्ह्यातील मोताळा, बुलढाणा व मलकापूर तालुका वगळता इतर तालुक्यांची समाधानकारक उद्दिष्ट पूर्ती झालेली दिसून येत नाही.
याबाबत गटशिक्षणाधिकारी यांनी केंद्रप्रमुख यांचे द्वारे केंद्रांतर्गत येणाऱ्या शाळेचा पट, रोप लागवड करणेसाठी उपलब्ध जागा, लागवडीसाठी उपलब्ध होणारी रोपे यांचा आढावा घेऊन शाळानिहाय तसेच दिलेले उद्दिष्ट पूर्तीसाठी विविध विभागाच्या योजनेअंतर्गत उपलब्ध होऊ शकणारी रोपे, अथवा काही शाळा, रोपवाटिका, सामाजिक संस्था यांचेद्वारे उपलब्ध होऊ शकणारी रोपे याबाबत संबंधित संस्थेशी समन्वय साधून रोपे प्राप्त करून घ्यावे व उद्दिष्ट पूर्ती करावी..
संदर्भीय क्र ८ अन्वये मा विभागीय वन अधिकारी बुलढाणा यांचेही संपर्क साधून तालुकास्तरावरील शासकीय रोपवाटिकेना शाळांना रोपे उपलब्ध करून देणे बाबत विनंती करण्यात आलेली आहे. याकरिता शाळांनी निर्धारित उद्दिष्ट पूर्ण करण्यासाठी नजीकच्या शासकीय रोपवाटिकांशी संपर्क साधून आवश्यक त्या संख्येत रोपे उपलब्ध करून घेण्यात यावी.
याबाबत उपरोक्त संदर्भिय पत्रान्वये देण्यात आलेल्या सविस्तर सूचनांनुसार "एक पेड मां के नाम 2.0" अंतर्गत सदर रोप लागवड करताना विद्यार्थी, माता व रोप असे छायाचित्र घेऊन इको क्लब पोर्टलवर अपलोड फोटो अपलोड करणेबाबत सर्व शाळांना सूचना निर्गमित करण्यात याव्यात.
याबाबत, सदर उद्दिष्ट पूर्तीची online नोंद होण्याकरिता " एक पेड मां के नाम 2.0" अंतर्गत सदर रोप लागवड करताना विद्यार्थी, माता व रोप असे छायाचित्र घेऊन इको क्लब पोर्टलवर https://ecoclubs.education.gov.in अपलोड करणे गरजेचे आहे. सदर फोटो अपलोड केल्याशिवाय, आपल्या तालुक्याचे उद्दिष्ट पूर्ती झाली असे ग्राह्य धरल्या जाणार नाही.
सदर उपक्रमाचे निर्धारित उद्दिष्ट दिनाक ३० सप्टेंबर २०२५ पर्यंत पूर्ण करावयाचे असल्याने ज्या शाळा अद्यापही एक पेड माँ के नाम २.० अंतर्गत आई/विद्यार्थी सोबत चा वृक्ष लागवड फोटो अपलोड करण्याबाबत सहभागी नाहीत अथवा कमी सहभाग आहे प्रामुख्याने अशा शाळांना सदर उपक्रम ३० सप्टेंबर २०२५ पर्यंत एखाद्या दिनाला विशेष औचित्य साधून अथवा सप्टेंबर महिन्यातील प्रत्येक शनिवारी राबविण्याबाबत सूचना निर्गमित कराव्यात व पर्यवेक्षकीय यंत्रणेद्वारे आढावा घेऊन ecoclubs.education.gov.in या लिंक वर वरीलप्रमाणे अपलोड करणेबाबत कार्यवाही करणे बाबत निर्देश द्यावेत. व आपल्या तालुक्यासाठी दिलेले उद्दिष्ट 100 टक्के पूर्ण होईल असे पाहावे.
सहपत्र-एक पेड मां के नाम 2.0 पं. स. निहाय उद्दिष्ट प्रपत्र अ
सहभागी शाळांची पं. स. निहाय यादी
शिक्षणाधिकारी
(प्राथमिक) जिल्हापरिषद, बुलढाणा
महत्त्वाची माहिती मिळवण्यासाठी आपल्या व्हाट्सअप/टेलिग्राम ग्रुप वर 9765486735 हा नंबर ॲड करावा.
व्हिडिओ स्वरूपात माहिती लाईक शेअर कमेंट करा आमच्या पुढील युट्युब चैनल ला..
https://youtube.com/c/pradipjadhao
नवनवीन शैक्षणिक/शिक्षक व कर्मचारी हिताची माहिती मिळवण्यासाठी खालील व्हाट्सअप ग्रुप वर जॉईन व्हा.
0 Comments